Τι αποκαλύπτουν οι φορολογικές δηλώσεις: Περισσότερα αυτοκίνητα, λιγότερα εξαρτώμενα παιδιά και αύξηση ενοικιαστών. Τα στοιχεία της ΑΑΔΕ
Εκτοξεύτηκαν οι δαπάνες για αγορά αυτοκινήτων και οι ηλεκτρονικές πληρωμές, αυξήθηκαν οι ενοικιαστές και οι οικογένειες που επιλέγουν ιδιωτικά σχολεία, ενώ τα προστατευόμενα τέκνα μειώθηκαν κατά 263.000.
Μια διαφορετική εικόνα της ελληνικής κοινωνίας, των καταναλωτικών συνηθειών και των οικογενειακών επιλογών αποτυπώνεται μέσα από τα στοιχεία των φορολογικών δηλώσεων της περιόδου 2015-2024. Η επεξεργασία των δεδομένων της ΑΑΔΕ αναδεικνύει σημαντικές μεταβολές στην καθημερινότητα των νοικοκυριών: οι δαπάνες για την αγορά αυτοκινήτων αυξήθηκαν θεαματικά, οι φορολογούμενοι που δηλώνουν ότι κατοικούν σε μισθωμένη κατοικία έγιναν αισθητά περισσότεροι, ενώ ο αριθμός των προστατευόμενων παιδιών ακολουθεί σταθερά πτωτική πορεία.
Την ίδια στιγμή, ενισχύεται η τάση προς την ιδιωτική εκπαίδευση, καθώς όλο και περισσότερες οικογένειες εμφανίζονται στις φορολογικές δηλώσεις να καταβάλλουν δίδακτρα για ιδιωτικά σχολεία. Παράλληλα, οι ηλεκτρονικές πληρωμές έχουν πλέον καθιερωθεί στις συναλλαγές, χωρίς ωστόσο να καταγράφεται αντίστοιχη ανταπόκριση στα φορολογικά κίνητρα που αποσκοπούν στον περιορισμό της αδήλωτης οικονομικής δραστηριότητας.
Σύμφωνα με δημοσίευμα της «Καθημερινής», τα στοιχεία των φορολογικών δηλώσεων λειτουργούν ως ένα είδος κοινωνικής ακτινογραφίας, καθώς αποκαλύπτουν όχι μόνο πού κατευθύνονται τα χρήματα των πολιτών, αλλά και πώς μεταβάλλονται οι ανάγκες, οι προτεραιότητες και η σύνθεση των ελληνικών νοικοκυριών.
Περισσότερες αγορές αυτοκινήτων και υψηλότερες δαπάνες
Ιδιαίτερα έντονη είναι η αύξηση που καταγράφεται στην αγορά αυτοκινήτων. Τα στοιχεία των κωδικών 719 και 720 του εντύπου Ε1, στους οποίους δηλώνονται οι σχετικές δαπάνες, δείχνουν ότι το 2015 είχαν αναφέρει αγορά οχήματος 237.608 φορολογούμενοι. Το 2024 ο αριθμός τους είχε ανέλθει σε 386.034, καταγράφοντας αύξηση περίπου 62%.
Ακόμη μεγαλύτερη είναι η μεταβολή στο συνολικό ποσό που διατέθηκε για την αγορά αυτοκινήτων. Από 1,33 δισ. ευρώ το 2015, η δαπάνη έφτασε τα 3,54 δισ. ευρώ το 2024, δηλαδή σχεδόν τριπλασιάστηκε μέσα σε εννέα χρόνια. Αντίστοιχα, η μέση δηλωθείσα αξία αγοράς αυξήθηκε από 5.580 ευρώ σε 9.175 ευρώ.
Η άνοδος των τελευταίων ετών συνδέεται, μεταξύ άλλων, με τις αυξήσεις στις τιμές των οχημάτων, τον πληθωρισμό και τις ανακατατάξεις στην αγορά αυτοκινήτου. Την ίδια περίοδο, ο αριθμός των επιβατικών Ι.Χ. που δηλώνονται από τους φορολογουμένους αυξήθηκε από περίπου 4,97 εκατομμύρια το 2015 σε 5,58 εκατομμύρια το 2024, φτάνοντας στο υψηλότερο επίπεδο της δεκαετίας.
Τα δεδομένα δείχνουν, επομένως, ότι δεν πρόκειται μόνο για αντικατάσταση παλαιότερων οχημάτων, αλλά και για διεύρυνση του αριθμού των αυτοκινήτων που βρίσκονται στην κατοχή των νοικοκυριών. Μάλιστα, μόνο το 2024 οι δηλωμένες αγορές αυξήθηκαν κατά 9,5% σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος. Αντίθετα, ο μέσος κυβισμός των οχημάτων παρουσιάζει μικρή αλλά σταθερή υποχώρηση, στοιχείο που παραπέμπει σε προτίμηση προς αυτοκίνητα με μικρότερους κινητήρες.
Αυξάνεται ο αριθμός των ενοικιαστών
Την ίδια ώρα, η στεγαστική πίεση αποτυπώνεται καθαρά στις φορολογικές δηλώσεις. Οι φορολογούμενοι που δηλώνουν ότι διαμένουν σε μισθωμένη κατοικία ανήλθαν από 762.701 το 2015 σε περισσότερους από 1,12 εκατομμύρια το 2024. Πρόκειται για αύξηση περίπου 47%, με σημαντικό μέρος της να καταγράφεται μετά το 2019.
Ιδιαίτερα αξιοσημείωτη ήταν η εξέλιξη του 2024, όταν ο αριθμός των ενοικιαστών αυξήθηκε κατά 7,3%, σημειώνοντας τη μεγαλύτερη ετήσια άνοδο της εξεταζόμενης περιόδου. Η τάση αυτή συνδέεται με τις δυσκολίες πρόσβασης στην ιδιόκτητη κατοικία, ιδίως για τα νεότερα νοικοκυριά, τα οποία στρέφονται όλο και συχνότερα στη λύση της ενοικίασης.
Ωστόσο, η αύξηση των ενοικιαστών δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη μεταβολή στα ποσά που εμφανίζονται στις φορολογικές δηλώσεις. Η συνολική δαπάνη για μισθώματα αυξήθηκε από 2,19 δισ. ευρώ το 2015 σε 3,88 δισ. ευρώ το 2024. Το μέσο μηνιαίο ενοίκιο, όπως προκύπτει από τα δηλωθέντα στοιχεία, διαμορφώθηκε από περίπου 240 ευρώ σε 289 ευρώ.
Η συγκεκριμένη μεταβολή μοιάζει περιορισμένη σε σχέση με την εικόνα που παρουσιάζει σήμερα η αγορά κατοικίας, ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα. Η απόκλιση ενδέχεται να σχετίζεται με τη γεωγραφική κατανομή των μισθώσεων, τις παλαιότερες κατοικίες, αλλά και με περιπτώσεις στις οποίες το πραγματικό μίσθωμα δεν αποτυπώνεται πλήρως στη φορολογική δήλωση.
Περισσότερες ηλεκτρονικές πληρωμές, αλλά περιορισμένη ανταπόκριση στα φορολογικά κίνητρα
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές αλλαγές της τελευταίας δεκαετίας αφορά τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιούν τις συναλλαγές τους οι πολίτες. Οι δαπάνες που δηλώνονται ότι πραγματοποιήθηκαν με ηλεκτρονικά μέσα πληρωμής, μέσω των κωδικών 049 και 050 του Ε1, αυξήθηκαν από 25,5 δισ. ευρώ το 2017 σε 65,6 δισ. ευρώ το 2024.
Η σημαντική αυτή άνοδος αποδίδεται τόσο στην εξοικείωση των καταναλωτών με τις ηλεκτρονικές συναλλαγές όσο και στην υποχρέωση κάλυψης συγκεκριμένου ποσοστού του εισοδήματος με ηλεκτρονικές πληρωμές. Η σχετική φορολογική πρόβλεψη έχει ενισχύσει τη χρήση καρτών και άλλων ψηφιακών μέσων, καθιστώντας τα πλέον αναπόσπαστο κομμάτι των καθημερινών αγορών.
Αντίθετα, πολύ μικρότερη είναι η ανταπόκριση των φορολογουμένων στα κίνητρα που έχουν θεσπιστεί για την ενθάρρυνση της έκδοσης παραστατικών σε εργασίες επισκευής και ανακαίνισης κατοικιών. Παρά τις φορολογικές ελαφρύνσεις που προβλέπονται για συγκεκριμένες δαπάνες, ο αριθμός όσων αξιοποίησαν τη σχετική δυνατότητα παραμένει περιορισμένος.
Ενδεικτικά, το 2024 οι φορολογούμενοι που δήλωσαν τέτοιου είδους δαπάνες ανήλθαν σε 2.393, έναντι περίπου 1.024 το 2020. Την ίδια χρονιά, 139.220 φορολογούμενοι δήλωσαν ότι διέθεσαν συνολικά 11,5 δισ. ευρώ για αγορά ή βελτίωση ακινήτων. Η μεγάλη απόσταση ανάμεσα στα δύο μεγέθη αναδεικνύει ότι τα φορολογικά κίνητρα για την καταγραφή των εργασιών ανακαίνισης δεν έχουν ακόμη αποδώσει στον βαθμό που επιδιωκόταν.
Λιγότερα προστατευόμενα παιδιά στα ελληνικά νοικοκυριά
Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η εικόνα που προκύπτει από τα στοιχεία για τα προστατευόμενα τέκνα, καθώς επιβεβαιώνεται η δημογραφική συρρίκνωση της χώρας. Το 2015 στις φορολογικές δηλώσεις καταγράφονταν περίπου 2,27 εκατομμύρια εξαρτώμενα παιδιά, ενώ το 2024 ο αριθμός τους είχε περιοριστεί σε περίπου 2,01 εκατομμύρια. Η μείωση αντιστοιχεί σε περίπου 263.000 παιδιά ή 11,5%.
Η υποχώρηση έγινε εντονότερη τα τελευταία χρόνια. Ενώ μέχρι το 2022 η ετήσια μείωση κινούνταν περίπου στο 1%, το 2023 έφτασε το 4% και το 2024 διαμορφώθηκε στο 3,5%.
Η εξέλιξη συνδέεται με τη σταδιακή αποχώρηση από την κατηγορία των προστατευόμενων τέκνων των πολυπληθέστερων γενεών που γεννήθηκαν τη δεκαετία του 2000, χωρίς να αντικαθίστανται από αντίστοιχα μεγάλες νεότερες γενιές. Οι γεννήσεις μετά το 2010 είναι αισθητά λιγότερες, με αποτέλεσμα να περιορίζεται σταδιακά ο αριθμός των παιδιών που εμφανίζονται στις φορολογικές δηλώσεις.
Παράλληλα, μειώνεται και ο αριθμός των οικογενειακών μονάδων με προστατευόμενα τέκνα, από περίπου 1,35 εκατομμύρια το 2015 σε 1,24 εκατομμύρια το 2024. Ο μέσος αριθμός παιδιών ανά οικογένεια υποχώρησε από 1,69 σε 1,62.
Η τάση αυτή αναμένεται να συνεχιστεί και τα επόμενα χρόνια, καθώς οι μικρότερες γενιές που γεννιούνται σήμερα θα επηρεάσουν σταδιακά τη σχολική κοινότητα, την αγορά εργασίας και, σε βάθος χρόνου, τη βιωσιμότητα του ασφαλιστικού συστήματος.
Σε ιστορικά υψηλά οι δηλώσεις για ιδιωτικά σχολεία
Παρά τη μείωση του αριθμού των παιδιών, αυξάνεται ο αριθμός των οικογενειών που δηλώνουν ότι καταβάλλουν δίδακτρα για ιδιωτική εκπαίδευση. Σύμφωνα με τα στοιχεία του κωδικού 769 του εντύπου Ε1, το 2024 καταγράφηκαν 136.823 σχετικές δηλώσεις, ο υψηλότερος αριθμός της τελευταίας δεκαετίας.
Από το 2019 και μετά, οι δηλώσεις για δίδακτρα ιδιωτικών σχολείων πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αυξήθηκαν κατά περίπου 43%. Την ίδια περίοδο, η συνολική δαπάνη για δίδακτρα ανήλθε σε 656 εκατ. ευρώ το 2024, από 404 εκατ. ευρώ το 2019. Το μέσο ποσό που δηλώθηκε ανά οικογένεια διαμορφώθηκε περίπου στα 4.796 ευρώ ετησίως.
Τα δεδομένα καταγράφουν, έτσι, μια αξιοσημείωτη αντίφαση: ενώ οι οικογένειες με παιδιά λιγοστεύουν, αυξάνεται ο αριθμός εκείνων που επιλέγουν την ιδιωτική εκπαίδευση και διαθέτουν σημαντικά ποσά για τη φοίτηση των παιδιών τους σε ιδιωτικά σχολεία.
Μια κοινωνία που αλλάζει, όπως αποτυπώνεται στους φορολογικούς κωδικούς
Η συνολική εικόνα που προκύπτει από τις φορολογικές δηλώσεις της περιόδου 2015-2024 είναι σύνθετη. Οι Έλληνες δαπανούν περισσότερα χρήματα για αυτοκίνητα, χρησιμοποιούν σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό τις ηλεκτρονικές πληρωμές και στρέφονται συχνότερα στην ενοικίαση κατοικίας. Παράλληλα, αυξάνονται οι οικογένειες που δηλώνουν δαπάνες για ιδιωτική εκπαίδευση, την ώρα που ο αριθμός των προστατευόμενων παιδιών μειώνεται.
Τα στοιχεία χρειάζονται, βέβαια, προσεκτική ανάγνωση, καθώς οι φορολογικές δηλώσεις καταγράφουν όσα δηλώνονται από τους πολίτες και όχι κατ’ ανάγκη το σύνολο της πραγματικής οικονομικής δραστηριότητας. Επιπλέον, ορισμένοι φορολογικοί κωδικοί έχουν μεταβληθεί κατά τη διάρκεια της δεκαετίας, γεγονός που μπορεί να επηρεάζει τη δυνατότητα άμεσης σύγκρισης.
Παρά τους περιορισμούς αυτούς, τα δεδομένα της ΑΑΔΕ προσφέρουν μια αποκαλυπτική εικόνα για τις αλλαγές στην ελληνική κοινωνία. Δείχνουν ότι οι πολίτες προσαρμόζουν τις οικονομικές και οικογενειακές επιλογές τους στις νέες συνθήκες, ενώ αναδεικνύουν και το χάσμα ανάμεσα σε όσα προβλέπει η φορολογική νομοθεσία και σε όσα τελικά αποτυπώνονται στις δηλώσεις τους.
